Náttúra Austurlands
Austurland er landshluti andstæðna. Að landslagi og náttúrufari er það afar mismunandi. Meginhluti þess er á blágrýtissvæðinu eystra þar sem miklir fjallgarðar setja svip á landslagið. Norð-vesturhlutinn er á móbergssvæðinu þar sem landslagið er ungt og óþroskað, dalir mjóir og grunnir og engine háfjöll nema eldfjöllin. Þar hefur orðið mikil jarðvegseyðing.
Eftir landslagi má skipta svæðinu í fjórar einingar eða svæði:
Austfirðir teljast vanalega frá Lónsheiði að Borgarfirði eystra. Þar mynda djúpir firðir framhald dalanna, utan þeirra syðstu (Álfta- og Hamarsfjarðar) þar sem eru grunn sjávarlón. Flestir dalir eru skammir vegna þess að jarðlögum hallar inn til landsin.
Fljótsdalshérað liggur að baki allra Austfjarða hér um bil frá suðri til norðurs og klofnar í marga afdali innantil. Um það falla jökulárnar Lagarfljót og Jökulsá á Dal, lengstu vatnsföll fjórðungsins. Austan Lagarfljóts er landslag svipað og í Fjörðum en vestan þess eru fremur lágar og flatar heiðar með tjörnum og vötnum, nema hvað yst eru háfjöll. Upp af Héraði er Snæfell, eldfjall frá jökultíma er sumir telja kulnað en aðrir ekki.
Brúar- og Möðrudalsöræfi eru háslétta vestan Jökuldals, á móbergsbelti landsins, með hæðum, hnjúkum og hryggjum sem urðu til á Jökultíma. Vestast á þeim eru ennþá virkar eldstöðvar, krýndar af eldfjallaklasa Kverkfjalla.
Vopnafjörður og Langanesströnd: Vopnafjörður líkist Héraði að flestu leyti, nema þar er djúpur fjörður sem líkist öðrum Austfjörðum. Á Strönd eru stuttir og grunnir firðir og á milli þeirra og upp af þeim eru víðlendar heiðar.
Þótt Austurland hafi orðið fyrir miklum skakkaföllum af völdum náttúrunnar nýtur að meiri landkosta á flestum sviðum en aðrir hlutar Íslands og leiðir það m.a. af legu þess, jarðsögu og fleiru.
Loftslag og veðurfar
Segja má að Austurland sé í aðal-farbraut lægðanna sem að jafnaði ganga norð-austur um Atlantshaf. Fyrir bragðið er hann oft í lægðarmiðju með tilheyrandi hægu og mildu veðri, meðan NA-hvassviðri ríkir í öðrum landshlutum. Þegar lægðir fara vestar er hlý sunnanátt oftast ríkjandi, með bjartviðri norðan og austan fjalla, þótt súldarveður sé um sunnanvert landið, eins og oft á sér stað á sumrum. Innantil á Héraði er landrænna loftslag en annars staðar hérlendis og tiltölulega hlýtt sökum lágrar legu yfir sjó.
Annars er loftslag og veðurfar ákaflega misjafnt í hinum ýmsu hlutum Austurlands, t.d. er mest meðalúrkoma á SA-landi en minnst á öræfunum NA Vatnajökuls, miðað við allt landið. Kaldur hafstraumur liggur suður með Austurlandi og veldur því að oft er mun svalara næst sjónum og þokusælt getur verið á sumrum niðri á Fjörðum.
Hafís kemur nokkuð oft upp að nyrsta hluta Austurlands (Langanesi og Strönd) og rekur stundum langt suður með Austfjörðum, jafnvel inn á firði. Hafís og harðindavetrar hafa hrjáð Austurland á fyrri öldum ekki síður en aðra landshluta og valdið miklum búsifjum og mannfelli, einkum á 17. öld. Til þess er tekið að um 1610 voru unglingar “seldir” að sunnan austur á land til þess að vega upp mannfækkun.
(Helgi Hallgrímsson fræðimaður Egilsstöðum)
