Dýralíf er með fjölbreyttasta móti austanlands

Hreindýr voru flutt frá Noregi á seinni hluta 18. aldar og hafa hvergi náð varanlegri fótfestu nema á öræfum Austrlands. Stofninn telur nú nokkur þúsund dýr og eru veiðar á þeim töluverður þáttur í atvinnulífi austanlands. Um 3-400 dýr hafa verið veidd árlega undanfarin ár og skipta tekjur af seldum veiðileyfum tugmilljónum. Lesa meira.

Refir, minkar og hagamýs eru algeng spendýr. Hvítabirnir koma stundum með hafís til Austurlands og hafa jafnvel lagt leið sína upp á Hérað og Jökuldal.Þá eru líkur til að otrar heimsæki Austfirði af og til. Landselir eru víða við strendur Austurlands og voru mikið veiddir í Jöklu við Húsey og í Skeiðará í Austur-Skaftafellssýslu. Í Húsey tíðkast enn gömul veiðiaðferð með "reknetjum".

Mikið heiðargæsavarp er á hálendi Austurlands og geldar heiðargæsir safnast saman á Eyjabökkum við Snæfell svo þúsundum skiptir. Mikill hluti íslenska grágæsastofnsins heldur til á Úthéraði og sama á við kjóa, spóa og fleiri fuglategundir. Hafernir bjuggu á ströndum Austurlands fram um síðustu aldamót. Hvergi á Íslandi hafa fundist jafn margir slæðingsfuglar og í Öræfum, enda hefur þar lengi verið fylgst með þeim. Þar hafa líka verið stundaðar fuglamerkingar í áratugi.

Skordýr og önnur smádýr hafa hvergi á Íslandi verið skoðuð og skilgreind eins vel og í Öræfum og hvergi annars staðar hafa fundist eins margar tegundir. Þar hefur sjálflærður dýrafræðingur, Hálfdán Björnsson á Kvískerjum, átt mestan hlut að máli, en margir innlendir og erlendir sérfræðingar hafa líka heimsótt
staðinn og safnað þar. Lyngbobbi, önnur stærsta tegund landbobba á Íslandi, er algengur um allt Austurland en finnst varla í öðrum landshlutum.

Urriði og bleikja lifa í flestum stærri ám á Austurlandi og stofnar sömu tegunda ganga úr sjó í árnar á sumrin. Einnig gengur lax úr sjó í margar ár og eru árnar í Vopnafirði og á Strönd frægastar í því sambandi. Selá og Hofsá eru taldar með bestu laxveiðiám landsins og koma oft þangað heimsfrægar persónur til veiða. Einnig er Breiðdalsá orðin vel þekkt laxveiðiá. Í Lagarfljóti fer göngufiskur aðeins upp að Lagarfossi. Mikið hefur verið reynt til að koma laxi í efri hluta vatnakerfisins, með laxastiga við fossinn og sleppingu seiða í þverárnar, en það hefur borið lítinn árangur. Líklega eru árnar og kaldar og snauðar af átu.

Í flestum stöðuvötnum er silungur, vanalega bleikja, en í sumum er líka urriði og eru nokkur vötn við hann kennd, s.s. Urriðavatn í Fellum. Mörg ágæt veiðivötn eru á Úthéraði, svo sem Eiðavatn sem áður hét Fiskivatn. Þar eru tvö afbrigði bleikju. frægustu bleikjuvötnin eru á Jökuldalsheiði og er þar stunduð nokkur veiði á stöng. Þykir silungur sá einstaklega ljúffengur.  Í Leginum er bæði urriði og bleikja, auk þess bleikju-afbrigði sem nefnist hvítingur. Veiði er þar misjöfn. Viðbúið er að heldur hafi henni hrakað eftir að vatni úr Jöklu hefur verið veitt þangað. Í sjávarlónum í suðurhluta fjórðungsins er einnig nokkur veiði og þar hefur kolategund að nafni flundra (Platichthys flesus) numið land. Áll er algengur í Skaftafellssýslu en er ekki nýttur.

Auðug fiskimið eru með ströndum Austurlands, bæði fyrir uppsjávar- og djúpsjávarfiska. Þar eru aðalstöðvar norsk-íslenska síldarstofnsins sem á tímabilum gaf gríðarmikla veiði og var stór þáttur í atvinnulífi og tekjuöflun Íslendinga. Ofveiði hefur rústað honum oftar en einu sinni. Á grunninu út af Austfjörðum er eitt lífríkasta hafsvæði Jarðar er oft hefur verið nefnt "Rósagarðurinn" en hefur verið spillt með óhóflegri togveiði.

Fram að aldamótunum 1900 voru Austfirðir frægir fyrir mikið og fjölbreytt hvalalíf og hvalavöður. Um aldamótin 1901 var hvölum þar næstum útrýmt með skefjalausri veiði Norðmanna er reistu og ráku nokkrar hvalstöðvar. En nú eru hvalastofnar aftur að sækja í sig veðrið. Austfirðingar hafa þó ekki fylgt kalli tímans um möguleika hvalaskoðunar nema að litlu leyti.

Fiskeldi í sjó hefur verið stunað á Austfjörðum síðan um aldamótin 2000. Umfangsmest er laxeldið í Mjóafirði og Berufirði og í tengslum við það hafa sláturhús verið reist í Neskaupstað og á Djúpavogi. Í Seyðisfirði, Eskifirði og Stöðvarfirði er fiskeldi í minna mæli, að hluta til í tilraunaskyni, bæði með lax og þorsk. Þetta er e.k. stóriðja sem er mjög viðkvæm fyrir áföllum og markaðssveiflum. Bleikjueldi í ferskvatni var stundað í smáum stíl á nokkrum stöðum en hefur farið þverrandi.

(Helgi Hallgrímsson fræðimaður á Egilsstöðum)