Jarðfæði Austurlands

Um allt Austurland, hvort sem er í jökulsorfnum dölum og fjörðum eða eldbrunnum hraunum óbyggðanna sést að Ísland er í myndun og mótun. Austurland er einn elsti hluti Íslands, byggt úr þúsundum hraunlaga með rauðum millilögum úr fornum jarðvegi sem óvíða sjást jafn fagurlega og við Hengifoss.
Ströndin er einstök, litskrúðugar fornar eldstöðvar, rauðar, bleikar og gular, mæta svörtum sandi og víða finnast hálfeðalsteinar úr rótum þessara fornu eldfjalla; geislasteinar, jaspis, agat, onx, opal og amentyst finnast frá Teigahorni og Breiðdal að Borgarfirði eystra. Víða eru steingerðir skógar sem vitna um hlýtt loftslag fyrri tíma og fundist hefur dádýrsbein sem vísar í forna landbrú sem eitt sinn tengdi Ísland við Skotland.

Jarðsögulega eru Austfirðir og Austur Skaftafellssýsla elsti hluti Íslands, allt að 13, 5 miljón ára ofan sjávar. Á Austurlandi ríkir meiri stöðugleiki jarðskorpunnar en í öðrum hlutum landsins, að Vestfjörðum undan skildum, sem þó eru mun yngri. Rannsóknir benda til að undir Austurlandi geti verið  partur af eldfornu meginlandi Evrasíu. Bergið er yfirleitt orðið þétt og heldur vel uppi vatni. Eldvirkni er nú aðeins á mörkum landshlutans að sunnan og vestan. Háhitasvæði er aðeins í Kverkfjöllum en jarðhitavatn er allvíða að finna, jafnvel til beinna nota, allt að 80 gráðu heitt, eins og í Urriðavatni.
Jarðskjálfta gætir lítið sem ekki á Austurlandi.

Bergbygging Austurlands er  með fjölbreyttasta móti og veldur því að landslag er þar margbreytilegra en í öðrum landshlutum. Þar eru rof-form af óteljandi gerðum,t.d. eru berggangar (bríkur, tröllahlöð) hvergi eins áberandi og mikið er um há hjörg, gil og gljúfur og mikilfenglega fossa.

Hin svonefnda “Austurlandsflexúra”, nokkura kílómetra breitt belti með óvenjum miklum jarðlagahalla, misgengjum og þykkum setlögum, gengur þvert norður um Austurland, frá Hornafirði yfir Fljótsdal og Jökuldal, til Vopnafjarðar, og fylgja henna lífrænar leifar frá Tertíertíma, svo sem surtarbrandur og jafnvel jarðbik.

Vitað er um 15 megineldstöðvar á Austurlandi, flestar frá tertíertíma, sem hafa grafist í hraunlagastaflann, en birtast í fjölbreyttum berggerðum, einkum þó líparítbergi (ríólíti) sem víða setur mikinn og sérstæðan svip á landslagið og eykur litaskrúð þess til mikilla muna, svo sem í Borgarfirði, Lóni og Öræfum. Í Dyrfjallaeldstöðinni eru leifar mikillar öskju sem fyllst hefur af gosefnum og myndað þursaberg sem er uppistaðan í fjallinu og hinni frægðu Stórurð. Yngst  þessara eldstöðva er Snæfellseldstöðin, með sínu tignarlega fjalli,  táknmynd Austurlands, og eru nokkrar líkur til þess að hún sé ennþá virk. Aðeins Öræfajökull hefur þó gosið á sögulegum tíma svo vitað sé.
Djúpbergið gabbró er í fjöllum í Lóni og Hornafirði, en hvergi annars staðar hér á landi svo nokkru nemi. Gabbrófjöll eru sérkennilega hornótt (Eystra- og Vestrahorn). Gabbró hentar vel til steinsmíða og hafa verið gerðar úr því plötur í veggi og golf. Þar finnst einnig bergtegundin granófír, afbrigði af graníti. Þá er óvenju mikið um stuðlaberg á Austurlandi, t.d. á Úthéraði.

Berghlaup: Svokölluð berghlaup eða framhlaup setja mikinn svip á landslag víða á Austurlandi, einkum á Norðurfjörðum og Héraði, og birtast í formi  urðarhóla og urðarhrúgalda í fjallahlíðum sem oft eru mjög fjölbreytt að landslagi og gróðurfari og kallast hólar, melar eða hraun. Stærstu berghlaupin eru Stakkahlíðarhraun í Loðmundarfirði, Haugahólar, Hallormsstaðahólar og Torfastaðamelar á Héraði. Ekki er ljóst hvort þessi stóru berghlaup hafa orðið til í einu vetfangi eða á löngum tíma og eru skoðanir skiptar meðal jarðfræðinga um það. Sumsstaðar virðist efnið jafnvel enn vera á hreyfingu. Ólafur Jónsson frá Freyshólum skoðaði berghlaup um allt land og lýsti þeim í bókinni Berghlaup (Ak. 1976).

Jöklar: Um helmingur Vatnajökuls er innan marka Austurlands og aðeins í Austur-Skaftafellssýslu ganga skriðjöklar í verulegum mæli niður á láglendi og eru sumsstaðar nálægt skógi eða ræktuðu landi. Má því segja að þar sé “ísöld” ríkjandi enn í dag og er það eini staðurinn í Evrópu  þar sem svo háttar til, ef Svalbarði er undan skilinn. Nokkrir skriðjöklar stífla  upp lón sem hlaupa undir þá af og til og framkalla mikil flóð. Einnig eru virkar eldstöðvar í Vatnajökli norð-vestanverðum (Grímsvötn, Bárðarbunga, Kverkfjöll).
Sumir hinna stóru skriðjökla Vatnajökuls hlaupa fram á nokkura áratuga fresti, jafnvel marga kílómetra. Þekktastur þeirra er Brúarjökull sem hljóp allt að 10 km. 1890 og ruddi upp jökulgörðum með jarðvegi, svonefndum Hraukum, sem eru einstæðir á Jörðunni. Í nokkrum skriðjöklum hafa komið fram afar skrautlegir íshellar, svo sem í Eyjabakkajökli, en vara sjaldan lengi. Nú eru jökullón við enda margra skriðjökla, vegna rýrnurnar þeirra á síðustu öld, og er Jökulsárlón á Breiðamerkursandi þeirra frægast.

Fjöldi smájökla er í Austfjarðafjöllum, sumir mjög blandaðir grjóti og kallast þá grjótjöklar eða urðjöklar. Oddur Sigurðsson jöklafræðingur á Orkustofnun telur þá vera um 40 (Jöklar Austfjarða. Á sprekamó. Ak. 2005). Stundum er torvelt að greina grjótjökla frá berghlaupum.
Fallvötn: Flest meiri háttar vatnsföll á Austurlandi eiga upptök sín í Vatnajökli. Jökulsá á Breiðamerkursandi er stysta stórfljót landsins, en Lagarfljót (með Jökulsá í Fljótsdal) og Jökulsá á Dal (Jökla) eru meðal hinna lengstu og vatnsmestu, og fall þeirra er einnig mikið, enda hafa þær þótt henta vel til virkjunar og hafa lengi verið taldar ein helsta náttúruauðlind Austurlands.  Þær eru báðar mjög sérstæðar, hvor á sinn hátt, og raunar er Lagarfljót bæði stöðuvatn og straumvatn. Í Lagarfljóti er Lagarfossvirkjun, fullbyggð 1975, og nú hafa báðar árnar verið virkjaðar saman í svonefndri Kárahnjúkavirkjun, sem mjög er umdeild, enda mun hún hafa mikil áhrif á náttúrufar alls Fljótsdalshéraðs. Einnig hefur Lagarfossvirkjun verið stækkuð og Fjarðarselsvirkjun í Seyðisfirði einnig.

Eldgos – öskuföll: Þrátt fyrir töluverða fjarlægð meginhluta Austurlands frá virkum eldstöðvum hefur það nokkrum sinnum orðið illa úti af völdum eldgosa.  Á forsögulegum tíma hefur hvít líparítaska úr Heklu lagst tvisvar yfir Austurland. Stórgos varð í Öræfajökli árið 1362 lagði Litla-Hérað í eyði, og kallast það síðan Öræfi eða Öræfasveit. Annað gos varð í jöklinum  1727 sem olli miklum landsspjöllum.
Árið 1477 lagði þykkt lag af svartri basaltösku yfir mikinn hluta Austurlands, og hófst uppblástur mikill í kjölfarið. Heilar sveitir fóru í eyði, eins og Brúardalir og Hrafnkelsdalur, og byggðust ekki aftur fyrr en mörgum öldum síðar. Vorið 1875 dundi gríðarlegt vikurfall úr Dyngjufjöllum (Öskju) yfir miðhluta Austurlands, og huldi það í 5 – 15 cm þykku vikurlagi. Fór þá Efri-Jökuldalur í eyði um tíma, og vikurinn olli afskaplegum skemmdum á gróðri og jarðvegi, sem víða sér merki til.                        (Skrif Ástu Þorleifsdóttur jarðfræðings og Helga Hallgrímssonar fræðimanns á Egilsstöðum)


 
Þerribjörg við Héraðsflóa