Handverk á Austurlandi fyrr og síðar

Silfursmíði:

Á 18. og 19. öld voru frægir gull- og silfursmiðir á Austurlandi. Má nefna Jón Pálsson í Víðivallagerði, bróður Sveins læknis, og Sigurð Þorsteinsson, bróður Péturs sýslumanns, sem starfaði í Kaupmannahöfn.

Vefnaður:

Jón vefari Þorsteinsson (1771-1827) frá Krossi í Landeyjum lærði vefnað í Kaupmannahöfn, settist að á Héraði og kenndi vefnað. Sigrún Pálsdóttir Blöndal (1883-1944) var skólastýra Húsmæðraskólans á Hallormsstað. Hún var lærð í vefnaði og ritaði kennslubók um það efni. Í skólanum var rekin vefnaðarkennaradeild 1943 - 1952 og var Þórný Friðriksdóttir skólastýra aðalkennari hennar.

Fatagerð/skinniðja:

Það þótti tíðindum sæta er Snorri Gunnarsson á Egilsstöðum í Fljótsdal fór að fást við að sauma íslenska búninga kvenna á síðustu öld og náði undraverðum árangri, þó hann notaðist jafnan við gamlar og handsnúnar saumavélar. Síðustu áratugi hafa nokkrir aðilar unnið vandaðan tískufatnað úr skinnum, aðallega hreindýraskinni, og hefur Signý Ormarsdóttir náð ágætum árangri á því sviði. Á 10. áratug síðustu aldar starfaði á Egilsstöðum vinnustofan Randalín og síðar Hús handanna þar sem listmunir og fatnaður var unnin og seldur. Samnefnd verslun selur nú handverk íslenskra og austfirskra handverks- og listamanna á Egilsstöðum.

Annað handverk:

Nokkrir skálar, líklega að stofni til frá Landnámsöld, stóðu langt fram eftir öldum á Austurlandi. Var Valþjófsstaðaskálinn þeirra stærstur og frægastur, talinn byggður á 12. eða 13. öld, og stóð að einhverju leyti fram yfir aldamótin 1800. Kvað þjóðtrúin hann vera handverk fornkappans Þórðar hreðu. Til eru lýsingar og mál á honum frá 18. öld. Sagt var að Skálholtsbiskup hefði eitt sinn riðið þar inn með sveina sína í vondu veðri. Lengi var haft fyrir satt að Valþjófsstaðahurðin fræga hefði verið fyrir þessum skála. Heimild er til um byggingu glæsilegrar stafkirkju á Valþjófsstað um aldamótin 1200 sem stóð að mestu í sama formi um 1750 eða í 550 ár, þegar henni var breytt í torfkirkju.

Elstu hús í fjórðungnum sem nú standa eru líklega verslunarhús úr timbri á Djúpavogi og Vopnafirði, en ekkert þeirra er þó alveg í upphaflegri mynd (Vopnafjarðarhúsin voru flutt í Árbæjarsafn í Reykjavík). Hið þekktasta er Langabúð á Djúpavogi sem nú hefur verið breytt í safn. Á Seyðisfirði standa nokkur glæsileg timburhús sem eru yfir aldar gömul og hafa nokkur þeirra verið endurbyggð á síðustu árum og færð í upphaflegt horf. Á Sómastöðum í Reyðarfirði er yfir aldar gamalt steinhús, hlaðið úr tilhöggnu grjóti, líklega hið eina þeirrar tegundar austanlands. Byrjað var að reisa steinsteypt hús á Austurlandi um aldamótin 1900 og í Fellahreppi á Héraði risu slík hús á flestum bæjum á fyrri hluta aldarinnar, þegar torfbæir eða timburhús voru ennþá mestu reist annars staðar.

Á Bustarfelli í Vopnafirði er gamall og veglegur torfbær, í norðlenskum burstabæjarstíl, sem alltaf var vel við haldið og hefur verið opinbert safnhús í eigu Þjóðminjasafnsins síðan 1943. Á Galtastöðum fremri í Tungu var á níunda áratug síðustu aldar byggður upp gamall, lítill torfbær, dæmigerður fyrir Austurland, nú einnig í vörslu Þjóðminjasafnsins, og baðstofa frá Brekku í sömu sveit var endurreist að hluta í hinum nýja sýningarsal Minjasafnsins árið 1996.

Sumarið 1992 var endurbyggður í Sænautaseli í Jökuldalsheiði gamall torfbær af meðalstærð og hefur hann verið opinn sumarlangt síðan, nú orðinn vinsæll ferðamannastaður. Um aldamótin 2000 var svo byggð upp lítil torfkirkja í fornum stíl sem á að vera eftirlíking kirkju á fornbýlinu Geirsstöðum í Hróarstungu. Eftirlíkingar burstabæja hafa einnig verið byggðar nýlega í Möðrudal á Fjöllum.

Litlar hringlaga hlöður, kallaðar Kringlur eða Strympur, oft með keilulaga þaki, sem hlaðið var upp í topp, voru víða á Austurlandi og SA-landi á 19. öld - og ef til vill löngu fyrr. Síðar var oft sett á þær þak með röftum. Leifar þeirra eru enn við lýði á nokkrum stöðum á Héraði, t.d. í Finnsstaðaseli og Dagverðargerði. Leiddar hafa verið líkur að því að þetta byggingarlag eigi rætur að rekja til ævafornrar keltneskrar byggingarhefðar á Bretlandseyjum.
Fjárborgir voru einnig oftast hringlaga, en þær tíðkuðust mikið á Mið- og Suðurfjörðum þar sem sauðfé var sjaldan hýst. Fjárborgin við Skóga í Mjóafirði er nú þekktust af því tagi, enda stendur hún rétt við þjóðbraut, alls heil og er hið myndarlegasta mannvirki.
Í Fljótsdal og Jökuldal eru enn nokkur gripahús úr torfi og grjóti uppi standandi og jafnvel í notkun. Mörg þessara húsa voru eyðilögð við "riðuhreinsun" 1990 og fór þar merkileg arfleifð í súginn. Þó voru flest þeirra ljósmynduð.

Vörður hafa líklega verið hlaðnar á Íslandi frá upphafi vega en þó er ekki vitað um neinar mjög gamlar vörður. Á 18. og 19. öld var mikið gert í því að merkja fjallvegi með vörðum. Á 19. öld voru einnig hlaðnar vörður til dægrastyttingar í hjásetum eða beinlínis til skemmtunar og var þá gjarnan meira til þeirra vandað. Á Austurlandi virðist þetta hafa tíðkast mest í Fljótsdal og Efra-Jökuldal og standa þar víða mjög stórar og glæsilegar vörður, allt að 3. metra háar, sumar mjög listilega hlaðnar og nokkrar einnig með fangamarki hleðslumanns og ártali. Fallegar vörður eru einnig við gamla vegi milli Héraðs og Seyðisfjarðar, beggja vegna Fjarðarheiðar, hlaðnar af vegagerðarmönnum á fyrri hluta 20. aldar.

(Texti Helga Hallgrímssonar fræðimanns á Egilsstöðum)