Saga og menning

Austfirðingafjórðungur náði frá Langanesi að Jökulsá á Sólheimasandi allt fram á 18. öld. Í dag telst Austurland ná yfir sýslurnar Suður- og Norður-Múlasýslu, þ.e. frá Bakkafirði og suður í Álftafjörð.

Saga Austurlands teygir sig lengra enn til landnáms norrænna manna. Sagnir herma að írskir munkar hafi búið á Íslandi þegar víkingarnir komu upp úr 870. Örnefni styðja þessar sagnir og úti fyrir Djúpavogi er t.a.m. eyjan Papey. Annars eru mun færri keltnesk örnefni á Austurlandi en í öðrum landshlutum og í Landnámabók er ekki getið landnámsmanna af "vestrænum" uppruna á Austurlandi.

Á Geithellnum í Álftafirði, er talið að fóstbræðurnir Ingólfur Arnarson og Hjörleifur hafi haft vetursetu í fyrstu ferð sinni til Íslands. Í kjölfar þeirra komu landnámsmennirnir: Eyvindur vopni, Þorsteinn torfi, Hákon og Uni danski, Hrafnkell, Loðmundur gamli og Bjólfur að ógleymdum Graut-Atla, svo nokkrir séu nefndir. Af þeim stendur kynbogi Austfirðinga samkvæmt fornum sögum eins og Hrafnkels sögu Freysgoða, Vopnfirðinga sögu og Droplaugarsona sögu og Þorsteins þátts Stangarhöggs. 

Í fornsögum Austfirðinga er geint frá deilum og vígaferlum höfðingja og koma Hrafnkell Freysgoði og þeir nafnar, Helgi Droplaugarson og Helgi Ásbjarnarson, þar mest við sögu ásamt frændliði þeirra á Héraði, í Vopnafirði og Njarðvík. Sá síðarnefndi var sonarsonur Hrafnkels. Í Vopnafirði voru Þorsteinn hvíti og Brodd-Helgi af ætt Hofverja einnig frægir í sögum, að ógleymdum Flosa á Svínafelli, einni af aðapersónum Njálssögu.

Sturlunga saga greinir lítið frá atburðum á Austurlandi. Á Sturlungaöld ríktu höfðingjar af ætt Svínfellinga yfir öllu Austurlandi Þó koma "Svínfellingarnir" Brandur Jónsson ábóti í Þykkvabæ og síðar biskup, Ormur bróðir hans, og Sæmundur og Guðmundur Ormssynir þar nokkuð við sögu en veldi þeirra náði á sínum tíma um allt Austurland. Frændur þeirra, Oddur og Þorvarður Þórarinssynir, sem nefndir voru Valþjófsstaðarbræður, höfðu einnig afskipti af málefnum Sturlungaaldar og urðu vel þekktir. Oddur var veginn ungur í róstum Gissurar Þorvaldssonar og Sturlunga. Þorvarður er kallaður "síðasti goðinn" því hann þrjóskaðist lengst við að ganga Noregskonungi á hönd, eða til 1264. Hann varð þó síðar aðstoðarmaður Noregskonungs við gerð lögbókar fyrir Íslendinga er nefnd var Járnsíða. Frá hans tíma er Valþjófsstaðahurðin, einn mesti dýrgripur Þjóðminjasafns Íslands. Þeir frændur, Brandur og Þorvarður, hafa og verið orðaðir við sagnaritum.

Skriðuklaustur var stofnað í lok 15. aldar í nágrenni Valþjófsstaðar. Var það eina klaustrið í Austfirðingafjórðungi og mikilvægt athvarf sjúkra og fátækra á árum eymdar og farsótta. Stóð klausturhald til siðaskipta um 1550. Klaustrið náði að eignast um 50 jarðir á þessum 50 árum. Eftir siðaskiptin féllu þessar jarðeignir undir konung eða ríkisvaldið danska sem seldi þær á leigu, Var það kallað Skriðuklaustursumboð.
Klaustrið var lagt niður við siðaskiptin 1550 svo að íbúar Austfjarða gátu ekki leitað þangað í Tyrkja-ráninu 1627, þegar erlendir sjóræningjar námu á brott um 110 manns og drápu níu, mest af Berufjarðarströnd. Tröll og álfar Austurlands máttu sín lítils móti þessu illþýði en þó segir sagan að völvan sem heygð var á Hólmahálsi milli Eskifjarðar og Reyðarfjarðar hafi varið þá firði með stórsjó og þoku. Herför „Tyrkjanna“ – sem raunar voru Alsírbúar - kom illa við syðri Austfirði og var fjöldi Austfirðinga herleiddur til Alsír eða um 120 manns. Áttu mjög fáir afturkvæmt. Sagt er að einn austfirskur vinnumaður hafi komist til metorða þar syðra og efnast vel. Hugsanlega er konunafnið Mekkín þaðan komið, en það spratt upp á Austfjörðum um miðja 17. öld.

Athyglisvert er að "galdrafárið" svokallaða, er gekk yfir Ísland á fyrri hluta 17. aldar, náði ekki til Austurlands. Þar spruttu mjög fá málaferli vegna galdra og enginn brenndur fyrir þær sakir. Þess vegna gat Jón lærði Guðmundsson dvalið í "útlegð" á Austurlandi síðustu áratugi ævi sinnar, en hann var nokkur ár í Bjarnarey á Héraðsflóa og á bæjum í Hjaltastaðaþinghá.

Á 18. öld voru sýslumennirnir Pétur Þorsteinsson á Ketilstöðum og Hans Wium á Skriðuklaustri og víðar þekktustu persónur austanlands. Þeir áttu í innbyrðis deilum sem tengdust einu frægasta sakamáli Íslands, Sunnevumálinu, sem stóð í 20 ár. Þeir stóðu samt báðir að því að flytja inn hreindýr með góðum árangri.

Austurland er einkar ríkt af þjóðsögum og má þakka Sigfúsi Sigfússyni þjóðsagnasafnara fyrir að hafa skilað þeim arfi til okkar daga. Furðuverur fyrri alda lifa í þessum sögum. Lagarfljótsormurinn liggur eins og hann er langur til í fljótinu á Fljótsdalshéraði og rekur kryppur sínar upp öðru hvoru. Skrúðsbóndinn ríkir enn í eynni Skrúð fyrir minni Fáskrúðsfjarðar þótt hann sé hættur að tæla til sín prestsdætur. Í Álfaborginni á Borgarfirði eystri sitja kóngur og drottning íslenskra álfheima. Og í húmi síðsumarsnátta verður vart drauga eins og Viðfjarðar-Skottu, Sandvíkur-Glæsis, Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu.

Á Austfjörðum var mikill uppgangur á síðari hluta 19. aldar vegna síldveiða og þorp tóku að myndast. Seyðisfjörður fékk kaupstaðarréttindi 1895 og þar kom sæsímastrengurinn á land ellefu árum síðar. Á Asknesi við Mjóafjörð var rekin stærsta hvalveiðistöð í heimi um aldamótin 1900 og franskir sjómenn áttu sjúkrahús og kapellu á Fáskrúðsfirði. Þessi vöxtur sjávarbyggða hélst í hendur við hnignun landbúnaðar í kjölfar eldgoss í Öskju 1875. Þá lagðist þykkt gjóskulag yfir sveitir Austurlands og varð þess valdandi að margir bæir fóru í eyði. Margir Austfirðingar fluttu til Vesturheims og varð Vopnafjörður að helstu höfn Ameríkusiglinga. Þeir sem ekki fóru settust að í ört stækkandi sjávarþorpum. Sjávarútvegurinn óx á Austfjörðum fram eftir 20. öldinni og í dag er meginstofn hans veiðar og nýting uppsjávarfiska eins og loðnu og síldar og á Neskaupstaður þar stærstan hlut. Umfang útgerðar er misjafnt milli staða og hefur víða dregist saman líkt og landbúnaðurinn sem enn í dag grundvallast á sauðfjárrækt og grösugum heiðarlendum. Þjónusta við ferðamenn fer vaxandi og helsti þjónustukjarninn er Egilsstaðir. Þar eru vegamót líkt og Jón Bergsson sá fyrir þegar hann keypti jörðina í lok 19. aldar og byggði gistihús sem nú er elsta steinhús á Austurlandi. Lykillinn að vegamótunum er Lagarfljótsbrúin sem var vígð 1905 og var lengsta brú landsins fram til 1974. Á Egilsstöðum er alþjóðlegur flugvöllur og á Seyðisfirði leggur ferjan Norræna að vikulega með fjölþjóðlega ferðamenn.

(Byggt á skrifum Helga Hallgrímssonar fræðimanns á Egilsstöðum).