Sögustaðir á Austurlandi

Á Austurlandi er legíó sögustaða sem gaman er að heimsækja og líta vettvang liðinna atburða og merkismanna. Fjórðungurinn er vettvangur nokkura Íslendingasagna og þátta. Í Vopnfirðingasögu og Þorsteins sögu hvíta segir af krytum afkomenda landnámsmannsins Eyvinds Vopna og Hofsverja. Einnig í Þorsteins þætti stangarhöggs og Þorsteins uxafótar. Fljótsdalur er sögusvið Droplaugarsona sögu og Fljótsdæla sögu, auk þess að hluta til vettvangur Hrafnkels sögu Freysgoða þótt Hrafnkelsdalur skipi þar annars öndvegi. Í Njarðvík við Borgarfjörð eystra gerist saga Gunnars Þiðrandabana.
Auk þessa eru ýmsir mikilsverðir sögustaðir í fjórðungnum. Hér eru nokkur dæmi:
 

Eiðar:

Austurland mátti bíða eftir sinni fyrstu skólastofnun til ársins 1882 en þá var settur á fót Búnaðarskóli á Eiðum. Fyrsti skólastjóri var Guttormur Vigfússon frá Arnheiðarstöðum, síðar alþingismaður, en síðan kom Jónas Eiríksson frá Skriðuklaustri, síðar bóndi á Breiðavaði. Eftir það komu þrír aðrir í skamman tíma hver. Námið varði í tvo vetur og var skólinn oftast fámennur; sjaldan voru fleiri en 10 nemendur og unnu sumir þeirra á skólabúinu yfir sumarið. Skólinn var í eigu Múlasýslna og rekinn af þeim til 1917 er hann var afhentur íslenska ríkinu með því skilyrði að þar yrði starfræktur "vel útbúinn æðri alþýðuskóli, er samsvari kröfum tímans."
Alþýðuskólinn á Eiðum hóf starfsemi sína harðindaárið 1918 en kennsla hófst þó ekki fyrr en haustið 1919. Eiðaskóli var helsti framhaldsskóli Austfirðinga mikinn hluta síðustu aldar, uns samsvarandi skólar risu í stærstu kaupstöðunum. Hann var formlega lagður niður 1998, á áttræðisafmæli sínu. Á þessu tímabili gekk hann í gegnum ýmsar breytingar, í samræmi við "kröfur tímans". Hann var tveggja vetra skóli með yngri- og eldri deild til ársins 1946. Þá var bætt við framhaldsdeild er síðan var tvískipt árið 1951. Eftir það taldist Eiðaskóli gagnfræðaskóli. Smám saman hurfu neðstu bekkirnir til annarra skóla (yngri deild 1969 og eldri deild 1981), enda voru þeir orðnir hluti af skyldunámi, en í stað þess var nýjum deildum bætt ofan á. Um 1980 breyttist skólinn í "fjölbrautarskóla" í beinum tengslum við aðra framhaldsskóla á Austurlandi og stóð sú skipun til 1995 þeagr Eiðaskóli var sameinaður Menntaskólanum á Egilsstöðum sem fékk lungann af húsakosti til afnota.
Vart fer milli mála að Eiðaskóli hafi verið helsta menningarstofnun Austurlands í heila öld. Skólastjórar búnaðarskólans og alþýðuskólans voru valinkunnir merkisberar og mótuðu þann mannræktaranda sem einkenndi skólastarfið þar lengi vel og Benedikt Gíslason frá Hofteigi nefndi "andann frá Eiðum". Þórarinn Þórarinsson skólastjóri tók upp kjörorðið "manntak, mannvit, manngöfgi" sem hann nefndi "M-in þrjú" og lét setja í merki skólans. "Eiðasambandið" var stofnað 1921 sem félag þáverandi og fyrrverandi nemenda og kennara skólans. Það hélt Eiðamót hvert sumar á Eiðum næstu árin og fóru þau að hluta til fram í Eiðahólma í Eiðavatni þar sem ungmennafélag hreppsins hafði komið upp aðstöðu til samkomuhalds um áratug fyrr. Árin 1925-1930 gaf sambandið út fjölritað tímarit; "Eiðakveðju". Félagið starfaði til 1940 en þá var stofnað upp úr því Ungmennasamband Austurlands er síðar breyttist í Ungmenna- og íþróttasamband Austurlands (UÍA) sem ennþá starfar og hefur alltaf átt heimili á Eiðum. 
Á Eiðum er starfandi kirkjumiðstöð sem rekin er af Þjóðkirkjunni og Menningarráði.

Hallormsstaður:

Hallormsstaðarskógur er stærsti skógur landsins og hefur hann verið friðaður síðan árið 1905. Fyrstu erlendu trjátegundunum var plantað þar árið 1903 en skógrækt hófst ekki að marki fyrr en árið 1950 er hinar erlendu tegundir höfðu sýnt sig og sannað. Um 85 tegundir trjáa spretta nú í skóginum frá um 600 heimshornum. Elsti lerkilundurinn er frá árinu 1938 og nefnist Guttormslundur eftir Guttormi Pálssyni. Í skóginum er stórmerkilegt trjásafn sem opið er almenningi. Má þar sjá um 70 mismunandi tegundir. Vel merktar gönguleiðir eru nú um skóginn þveran og endilangan. Gönguleiðarkort er fáanlegt hjá Skógræktinni á Egilsstöðum og í upplýsingamiðstöðvum.
Húsmæðraskóli var settur á fót á Hallormsstað 1930 eftir að hafa starfað óformlega í Mjóanesi í sömu sveit um 5 ára skeið. Stofnendur voru hjónin Benedikt og Sigrún Blöndal. Sigrún var fyrsti skólastjórinn. Framan af var þetta tveggja vetra einkaskóli. en frá 1938  var hann rekinn af fjórum sýslu- og bæjarfélögum á Austurlandi. Árið 1971 varð skólinn eins vetrar skóli er bauð einnig styttri námskeið og árið 1976 tók ríkið við rekstrinum. 1998 var skólanum breytt í sjálfseignarstofnun á ný með styrk frá ríkinu.

Skriðuklaustur:

Klaustur var stofnað á Skriðu í Fljótsdal laust fyrir aldamótin 1500, síðast allra klaustra hér á landi, og stóð til siðaskipta um 1550. Klaustrið náði að eignast um 50 jarðir á þessum fimmtíu árum. Eftir siðaskiptin féllu þær undir konung eða ríkisvaldið danska sem seldi þær á leigu og var það kallað Skriðuklaustursumboð. Rústir klaustursins hafa verið ítarlega rannsakaðar á undanförnum árum  og má líta rannsóknarsvæðið neðan húss. Kannski má líta á klaustrið á Skriðu sem elstu stofnun Austurlands og gætti áhrifa þess langt fram á 19. öld í formi jarðeigna. Á Skriðuklaustri fer engum sögnum af skipulegri fræðastarfsemi eins og í hinum gömlu og rótgrónu klaustrum, en hins vegar er talið að þar hafi farið fram skólahald fyrir börn eða unglinga og eftir siðaskiptin var áætlað að breyta því í skóla. Úr því varð þó ekki.
Á 18. öld sat Skriðuklaustur m.a. Hans Wium sýslumaður, ein kunnasta sögupersóna austanlands. Hann og Pétur Þorsteinsson sýslumaður á Ketilsstöðum sátu ekki á sárs höfði og deildu m.a. út af svonefndum Sunnevumálum; einhverju frægasta sakamáli Íslands. Stóð það í tuttugu ár.
Á Skriðuklaustri starfar nú Gunnarsstofnun, kennd við rithöfundinn Gunnar Gunnarsson (1889-1975) er fluttist að Klaustri árið 1939 er hið mikla hús hans var risið þar að mestu. Gunnar bjó þar til 1948 er hann gaf ríkinu eignina og fluttist til Reykjavíkur. Hlutverk Gunnarsstofnunar, er starfað hefur frá árinu 2000, er að leggja rækt við bókmenntir, með áherslu á ritverk og ævi Gunnars; að reka dvalarstað fyrir lista- og fræðimenn; að efla rannsóknir á austfirskum fræðum, standa fyrir sýningum og öðrum listviðburðum og stuðla að alþjóðlegum menningartengslum og atvinnuþróun á Austurlandi.

Valþjófsstaður:

Valþjófsstaður er gamalt höfðingjasetur og kirkjustaður í Fljótsdal. Upp af bænum rís Valþjófsstaðafjall, rúmlega 600 m hátt, með láréttum klettabeltum og Tröllkonustíg, sem er berggangur á ská upp hlíðina.
Valþjófsstaður hefur frá öndverðu verið landmikil jörð með afréttir inn til jökla. Við kristnitöku bjuggu Sörli Brodd-Helgason og Þórdís Guðmundsdóttir á Valþjófsstað og snemma reis þar kirkja. Valþjófsstaður varð síðar eitt af höfuðbólum Svínfellinga, og þar bjuggu um tíma bræðurnir Oddur Þórarinsson (d. 1255) og Þorvarður Þórarinsson (d. 1296), sem voru fyrirferðarmkilir í átökum Sturlungaaldar.
Jörðin varð „staður“ árið 1306 og í kaþólskum sið voru þar tveir prestar og tveir djáknar og útkirkjur á Bessastöðum og Víðivöllum ytri, auk bænhúsa. Núverandi kirkja á Valþjófsstað var vígð 1966 og geymir góða gripi. Fyrir innri dyrum er eftirmynd af Valþjófsstaðahurðinni, sem Halldór Sigurðsson á Miðhúsum skar út. Frummyndin er talin einn mesti dýrgripur í þjóðareign og er haldið að hún hafi verið skorin út skömmu eftir aldamótin 1200, ellegar þá um 1250. Sumir telja að Randalín Filippusdóttir, ekkja fyrrnefnds Odds Þórarinssonar , en þau sátu staðinn á síðari helft 13. aldar, hafi skorið út hurðina. Lengi var haft fyrir satt að hún hafi í fyrstu verið fyrir dyrum Valþjófsstaðaskálans svonefnda er talinn er hafa verið reistur á 12. eða 13. öld. Hann mun hafa staðið að einhverju leyti fram yfir aldamótin 1800. Þjóðtrúin kvað hann hafa verið reistan að frumkvæði fornkappans Þórðar hreðu. Heimild er til um byggingu glæsilegrar stafkirkju á Valþjófsstað um aldamótin 1200 og mun hún hafa staðið að mestu í sama formi fram til um 1750 eða í um 550 ár.
Á Valþjófsstaðahurðinni eru tvær kringlur með lágmyndum. Hin efri byggir á franskri riddarasögu um riddarann og ljónið. Er hún táknræn fyrir baráttu góðs og ills. Hin neðri er táknræn útfærsla á sköpunarsögunni með ormum er flétta sig hver um annan. Ýmsir telja að upphaflega hafi kringlurnar verið þrjár. Örlög hurðarinnar urðu þau að hún var seld suður til Kaupmannahafnar árið 1851 í skiptum fyrir nýja hurð og tvo kertastjaka. Þaðan átti hún svo ekki afturkvæmt fyrr en alþingishátíðarárið 1930 að Danir skiluðu henni aftur.
Gunnar Gunnarsson rithöfundur fæddist á Valþjófsstað árið 1889. Árið 1939 fluttist hann aftur á heimaslóðir og festi kaup á Skriðuklaustri, þar sem hann bjó til 1948.
Þar hafa orðið umtalsverðar breytingar á staðháttum, húsakosti og aðkomu. Lengi stóð þar gömul kirkja frá 1889, sem hafði lítið verið við haldið og var illa farin. Framkvæmdir hófust 1960. og sex árum síðar var hún vígð. Árið 1992 hófust miklar endurbætur á kirkjunni og var byggt skrúðhús og nýr hattur var byggður á turninn, hærri og reisulegri.
lauk framkvæmdum 1995. Það var um sama leyti að ákveðið var að bæta aðkomu að kirkjunni með nýju myndarlegu bílaplani og lagfæringum á umhverfi.
(Byggt á texta Helga Hallgrímssonar, fræðimanns á Egilsstöðum, og fl. heimildum).