Friðlýst svæði

Hluti Austurlands tilheyrir Vatnajökulsþjóðgarði, stærsta þjóðgarði Íslands og einum stærsta þjóðgarði Evrópu.
Innan svæðisins eru víðfeðm hálendissvæði, jöklar og fjallgarðar sem bjóða upp á einstaka náttúruupplifun og fjölbreytt tækifæri til útivistar. Þjóðgarðar eru friðlýst svæði sem teljast sérstæð vegna náttúrufars eða sögulegrar helgi.

Á Austurlandi eru nokkur friðlýst svæði sem njóta verndar vegna sérstaks landslags, lífríkis eða jarðfræðilegra eiginleika.

Friðlýst svæði um allt land veita einstök tækifæri til að tengjast náttúrunni, hvíla hugann og dást að fegurðinni sem hver árstíð færir. Með friðlýsingu tryggjum við rétt okkar og komandi kynslóða til að njóta ósnortinnar náttúru. Ósnortin náttúra er takmörkuð auðlind sem fer þverrandi á heimsvísu. Reglur um friðlýst svæði eru mismunandi og fara eftir markmiðum friðlýsingar, eðli svæðisins og samkomulagi við hagsmunaaðila.
(Umhverfisstofnun, 2026).

Þessi svæði mynda saman mikilvægan grunn að náttúrutengdri ferðaþjónustu á Austurlandi. Vernd náttúrunnar og sjálfbær nýting hennar er lykilatriði í þróun svæðisins sem áfangastaðar, þar sem markmiðið er að tryggja jafnvægi milli verndunar, upplifunar og atvinnusköpunar.

Stórurð og svæðið norðan Dyrfjalla

Stórurð er gömul skriða sem féll ofan í Urðardal sem einkennist af stórum björgum og stórgrýti. Innan um stórgrýtið eru litlar tjarnir og sléttir grasbalar. Úr Stórurð er mikilfenglegt útsýni, meðal annars á dyrnar í Dyrfjöllum sem er stórbrotin sjón.

Svæðið norðan Dyrfjalla var friðlýst sem landslagsverndarsvæði þann 2. júlí 2021 ásamt því sem Stórurð var friðlýst sem náttúruvætti. Svæðaskipting kemur fram á korti en mismunandi reglur gilda innan þeirra. Stjórnunar- og verndaráætlun fyrir svæðið kom út árið 2025.

Markmið friðlýsingarinnar er að vernda og varðveita sérstæðar jarðminjar og landslag sem er einstakt á landsvísu vegna fagurfræðilegs gildis. Þá er jafnframt markmið friðlýsingarinnar að standa vörð um líffræðilega fjölbreytni með verndun vistkerfa, þar með talið mikilvægt fuglasvæði norðan Selfljóts, og stýringu umferðar um svæðið. Friðlýsingin skal stuðla að því að nýting svæðisins fari fram með þeim hætti að ekki sé gengið á gæði landsins.

Samkvæmt skilgreiningu Alþjóða náttúruverndarsamtakanna IUCN fellur landslagsverndarsvæðið í flokk V.

Lónsöræfi

Svæðið er friðland og ýmist kennt við Lónsöræfi eða Stafafellsfjöll.

Innfjöll með Eskifelli, Kjarrdalsheiði, Kollumúla og Víðidal voru friðlýst samkvæmt náttúruverndarlögum í ársbyrjun 1977 að fengnu samþykki landeigenda. Frumkvæði að friðlýsingu höfðu Náttúruverndarsamtök Austurlands (NAUST). Er svæðið friðland og ýmist kennt við Lónsöræfi eða Stafafellsfjöll. Lónsöræfi er nýyrði án hefðar heima fyrir.

Kringilsárrani

Kringilsárrani er sérstæð og gróin landspilda. Brúarjökull hefur mótað Ranann og jökulminjar eru greinilegar og liggja jökulgarðar yfir ranann þverann. Gróðursamfélagið er sérstætt, til að mynda eru þar sérkennilegar þyrpingar af hattsveppum.

Kringilsárrani var friðlýstur árið 1975 sem friðland og var friðlýsingin endurskoðuð árið 2003. Stærð friðlandsins er 6372,3 hektarar.

Helgustaðanáma

Helgustaðanáma er ein frægasta silfurbergsnáma í heimi en þar var silfurberg grafið úr jörðu frá því á 17. öld og fram á fyrri hluta 20. aldar. Enskt heiti silfurbergs er Iceland spar og er náttúrufyrirbærið kennt við Ísland á fjölmörgum tungumálum.

Helgustaðanáma var friðlýst sem náttúruvætti árið 1975. Svæðið er 0,9 hektarar að stærð. Markmiðið með friðlýsingu Helgustaðanámu er að varðveita og viðhalda náttúrulegu ástandi svæðisins, einkum með tilliti til þeirra jarðlaga sem eru rík af silfurbergi. Helgustaðanáma er eins og áður segir friðlýst sem náttúruvætti og flokkast því í III flokk verndarsvæða samkvæmt skilgreiningum Alþjóða náttúruverndarsamtakanna (IUCN).

Hálsar

Hálsar eru friðlýstir sem búsvæði tjarnklukku en svæðið er eina þekkta búsvæði bjöllunnar á Íslandi. Í tjörnunum á Hálsum er að finna allar þekktar vatnaklukkur landsins og á svæðinu er fjölbreytt og gróskumikið lífríki.

Hálsar í Múlaþingi voru friðlýstir sem búsvæði tjarnaklukku árið 2011. Flatarmál svæðisins er 146 hektarar. Markmið friðlýsingarinnar er að stuðla að varðveislu og viðhaldi náttúrulegs ástands tjarnanna á Hálsum og styrkja verndun eina þekkta búsvæðis tjarnaklukku hér á landi ásamt öðru lífríki svæðisins. Ennfremur er það markmið friðlýsingarinnar að tryggja möguleika á rannsóknum á lífríki svæðisins með áherslu á og búsvæði tjarnaklukku sem hefur verið lítt raskað en rannsókna- og fræðslugildi svæðisins er mikið.

Við ákvörðun um friðlýsinguna var höfð hliðsjón af samningnum um verndun villtra plantna og dýra og lífsvæða í Evrópu (Bern 1979), samanber Stjórnartíðindi C 17/1993, samningnum um líffræðilega fjölbreytni (Ríó de Janeiró 1992), samanber Stjórnartíðindi C 3/1995, evrópska áætlun um verndun hryggleysingja sem unnin var á grundvelli Bernarsamningsins (Nature and environment No. 145) og 2010 markmið Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni.

Umsjón og rekstur svæðisins er í höndum Múlaþings samkvæmt samningi við Náttúruverndarstofnun.

Fólksvangur Neskaupsstaðar

Fólkvangurinn er kjörinn til útivistar, náttúruskoðunar og fræðslu enda landslagið tignarlegt, lífríkið auðugt og jarðmyndanir fjölbreyttar.

Friðlýsing fólkvangs Neskaupstaðar var samþykkt árið 1972 og var fólkvangurinn sá fyrsti sinnar tegundar hér á landi. Fólkvangurinn er 318,4 hektarar að stærð.

Blábjörg

Blábjörg er sérkennilegur klettahamar í Berufirði sem sker sig úr umhverfinu þar sem hann er ólíkur öllu öðru bergi á svæðinu, bæði að lit og áferð. Klettahamarinn er úr flikrubergi sem myndaðist í miklu gjóskuflóði.

Svæðið var friðlýst sem náttúruvætti 2012. Friðlýsta svæðið er 1,49 hektarar að stærð. Markmiðið með friðlýsingu Blábjarga sem náttúruvættis er að vernda sérstæðar jarðmyndanir sem hafa hátt fræðslu- og vísindagildi.

Gerpissvæðið

Austasti hluti Íslands með hrikalegu landslagi og fjölbreyttu lífríki. Friðlýsingin var hluti af átaki í friðlýsingum en Gerpissvæðið var tilnefnt á náttúruverndaráætlun 2009-2013. Friðlýsta svæðið er verndað sem landslagsverndarsvæði og hefur hátt verndargildi sem byggir á mikilvægi jarðminja, landslags, útivistargildis og menningarsögu.

Innan svæðisins eru einnig stór svæði sem bera einkenni óbyggðra víðerna auk þess sem þar er að finna búsvæði sjaldgæfra plöntutegunda og fugla. Á svæðinu er mikilfenglegt landslag og hefur það hátt útivistar- og fræðslugildi vegna náttúrufars og sögu.

Friðlýsta svæðið er 121,24 km².

Hólmanes

Svæði með fjölbreyttu fuglalífi og sérstæðu landslagi. Svæðið býður upp á fjölmargar gönguleiðir þar sem gestum gefst tækifæri til að skoða mismunandi náttúrufar og komast í mikið návígi við lífríki svæðisins.

Hólmanes var friðlýst árið 1973 sem bæði fólkvangur og friðland. Heildarflatarmál svæðisins er 318 hektarar.

Markmiðið með friðlýsingu friðlandshluta Hólmaness er að stuðla að sjálfbærri þróun þess lífríkis sem þar fyrirfinnst. Friðlandið Hólmanes flokkast í IV flokk verndarsvæða samkvæmt skilgreiningu Alþjóða náttúruverndarsamtakanna IUCN.

Markmiðið með friðlýsingu fólkvangshluta Hólmaness er að auðvelda almenningi aðgang að náttúru og tengdum menningarminjum í nánd við þéttbýli til útivistar, náttúruskoðunar og fræðslu. Fólkvangurinn Hólmanes flokkast í V flokk verndarsvæða samkvæmt skilgreiningum Alþjóða náttúruverndarsamtakanna IUCN.

Teigarhorn

Á Teigarhorni er sýningarskáli sem hýsir sýningu geislasteina frá svæðinu sem opin er fyrir gesti svæðisins. Í sýningarskálanum er einnig salernisaðstaða. Á jörðinni er dúnkofi þar sem landvörður hefur reglulega fræðslu um æðarfugl og dúntekju yfir sumartímann.

Teigarhorn var friðlýst sem náttúruvætti árið 1975 en svæðið einn þekktasti fundarstaður geislasteina (zeólíta) í heimi. Markmið friðlýsingarinnar eða varðveita og viðhalda náttúrulegu ástandi svæðisins með tilliti til þeirra jarðlaga sem eru ríka af geislasteinum.

Jörðin Teigarhorn hlaut einnig friðlýsingu 15. apríl 2013 sem fólkvangur. Jörðin Teigarhorn er þekkt fyrir jarðmyndanir og atvinnu- og menningarsögu. Markmið með friðlýsingu jarðarinnar er að tryggja útivistarsvæði í fögru umhverfi þar sem gestum gefst tækifæri á að kynnast sérstakri náttúru svæðisins og sögu jarðarinnar Teigarhorns.

Fólkvangurinn er 2010 hektarar að stærð.

Skrúður

Skrúðurinn er klettaeyja úti fyrir Fáskrúðsfirði með miklu fuglalífi. Í Skrúðnum býr "Skrúðsbóndinn" og hefur gert um aldir. Skrúðsbóndinn er vættur sem rændi sauðum bænda sem létu fé sitt ganga í eyjunni auk þess sem hann seiddi eitt sinn til sín.

Skrúður og næsta nágrenni var friðlýst árið 1995 sem friðland. Heildarflatarmál friðlandins er 196,6 hektarar.

Óheimilt er að fara í eyna án leyfis ábúanda.

Álfaborg

Álfaborg er tignarleg hamraborg fram við sjó við miðjan Borgarfjörð eystri. Álfadrottning Íslands er sögð búa í Álfaborginni en margar sögur af álfa eru til af svæðinu. Talið er að fjörðurinn dragi nafn sitt af borginni. Álfaborg var friðlýst sem fólkvangur árið 1976. Fólkvangurinn er 0,9 km² að stærð.